مطبوعات در گذر تاریخ

از زمان خلقت بشر تاکنون انسانها برای انتقال افکار و عقاید خویش به دیگران از شیوههای گوناگونی از جمله حرکات دست و بدن، نقاشی و«زبان» که کاملترین وسیله ارتباطی است، استفاده می کردند.

بعدها با اختراع خط وچاپ که محدودیتهای مکانی را از بین برده بود، به آرامی زمینهی ایجاد وسایل ارتباط جمعی از جمله مطبوعات دردنیا به وجود آمد که آغازگر عصر جدیدی در دوران خویش بود و روز به روز بر اهمیت آن دردنیا افزوده می شد.
با انتشار اولین روزنامه های دیواری در روم باستان مطبوعات فعالیت های خود را آغاز نمود و به تدریج به سمت تخصصی شدن حرکت کرد که نتیجهاش به وجود آمدن روزنامههای بزرگی هم چون «تایمز انگلیس» «لوموند فرانسه» «آساهی شیمبون ژاپن» و «نیویورک تایمز آمریکا» بود.
اما اهمیت مطبوعات در مسئله واترگیت به چشم آمد که روزنامه واشنگتن پُست با انتشار اسنادی مبنی بر شنود تلفنی حزب دمکرات در انتخابات ریاست جمهوری؛ ریچارد نیکسون رئیس جمهوری حزب مخالف (جمهوری خواه) را مجبور به استعفا از سمت خود نمود.
اما در ایران، میرزا صالح شیرازی که از دانشجویان تحصیل کرده در اروپا بود بعد از آموختن برخی علوم مدرن به کشور بازگشت و اولین روزنامه ایران به نام «کاغذ اخبار» را تاسیس کرد وعصر جدیدی در تاریخ مطبوعات ایران آفرید، بعد از آن، میرزا تقی خان امیرکبیرنیز درعصر ناصری با تأسیس «وقایع التفاقیه» فعالیتهای مطبوعاتی را رسما در ایران پایه ریزی نمود.
اما، اوج فعالیت مطبوعات در ایران را باید درعصر مشروطه جست و جو کرد، آنجا که روزنامه نگاران به ظاهر روشنفکر و حامی مدرنیسم پا به این عرصه گذاشتند و با روزنامههایی هم چون قانون، صوراسرافیل،عروة الوثقی به دور از وابستگی حزبی و دولتی در آگاه سازی مردم نقش حیاتی را ایفا و در خط مقدم جنگ مشروطه با سلطنت؛ رسالتکاری خود را به جا آوردند.
بعد از به ثمر نشستن مشروطه در زمان سلطنت مظفرالدین شاه کشور با تشکیل شورای ملی راه پیشرفت و ایجاد محدودیت در سلطنت را به سرعت طی میکرد که با مرگ ناگهانی مظفرالدین شاه و سلطنت پسرش محمدعلی عصر تاریکی بر مطبوعات ایران پدیدار گشت.
زمانیکه محمدعلی شاه در آغاز سلطنت خود مخالفت با مجلسیها را در پیش گرفته بود به بهانه دست داشتن نمایندگان مجلس در جریان ترور ناموفق وی؛ در ۲ تیر ماه ۱۲۸۷ با کمک لیاخوف روس مجلس را به توپ بست و روزنامهنگارانی همچون میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، سید محمدرضا مساوات شیرازی، مَلِک المتکلمین و سید جمالالدین واعظ اصفهانی را در باغشاه به دار آویخت بیشک ماجرای باغشاه را باید تاریکترین عصر مطبوعاتی ایران دانست که در این حادثه روزنامه نگاران و آزادیخواهان آن عصر کشور قربانی دیکتاتور بی رحمی به نام محمد علی شاه شدند. مردم ایران که تاب این جنایت بزرگ را نداشتند درتبریز، اصفهان، مشهد و مازندران به پا خواستند و دست به فتح تهران زدند و محمدعلی شاه را از سلطنت خلع نمودند و پسر خرد سال اش را بر مسند سلطنت قراردادند.
احمد شاه که بعد از پدر در ۱۳ سالگی به سلطنت رسیده بود ناخودآگاه کشورش درگیر جنگ جهانی اول شد و مطبوعات کشور نیز کمابیش درگیر این جنگ فراگیر شده بودند.
در این دوران مطبوعات کشورهمچنان به روال خود ادامه میدادند تا اینکه حادثه سیاسی دیگری به نام کودتای ۱۲۹۹ به همکاری سید ضیاء و رضاخان میرپنج در کشوررخ داد و این بار قلدری به نام رضاخان نقشه شوم انقراض قاجار را با کمک انگلیسیها در سال ۱۳۰۴ عملی کرد
در آن برهه نیز دیکتاتوری بی رحمتر از محمدعلی شاه به سلطنت رسیده بود که تاب هیچ انتقادی از جانب اطرافیان را نداشت و بزرگانی همچون آیتالله مدرس و کمال الملک را به قتل رساند.
مطبوعاتیها نیز همچون سایر اقشار جامعه از بی رحمیهای رضاشاه بینصیب نماندند و فلسفی که در روزنامهاش نقدی به رضاشاه نوشته بود به صورت مستقیم با ضربه مشت شاه دندانهایش شکست و فرخی یزدی نیز در زندان به دستور شاه لبهایش دوخته شد.
با آغاز جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین رضا شاه به جزیره موریس تبعید و بعد از آن محمدعلی فروغی با حمایت انگلیسیها محمدرضا را بر تخت سلطنت نشاند.
در این دوران به علت به وجود آمدن اندیشههای جدید سیاسی در دنیا؛ تفکرات جدیدی نیزبه ایران وارد شد واحزاب مختلفی همچون حزب توده(کمونیست)،حزب دموکرات(در کردستان و آذربایجان)درایران شکل گرفتند که هر حزب برای خود روزنامهای راه اندازی کرد،این عصررا باید دوران وابستگی مطبوعات به احزاب و گروههای سیاسی دانست که هر کدام از این احزاب افکارشان را ازاین طریق به مردم انتقال میدادند.

از شهریور ۲۰ تا کودتای ۲۸ مرداد را باید آزادترین دوران مطبوعاتی قبل از انقلاب اسلامی دانست که وجود فعالیت روزنامههایی همچون آتش،باختر امروز(جبهه ملی) سوماکا(حزب سوسیالیست ملی کارگران)شاهد(حزب زحمتکشان)اطلاعات و کیهانگواه این مسئله است و بعد از این کودتا دوران خفقان مطبوعات تا انقلاب اسلامی سال ۵۷ به طول انجامید.

بعد از انقلاب اسلامی درسال ۵۷ زمینه آزادی مطبوعات فراهم شد و هر حزب و شخص حقیقی می توانست نشریه مورد نظر خود را تاسیس و در چارچوب قانون فعالیت خود را ادامه دهد و اینک نیز...

محسن علیکرمی_منتشر شده در ماه نامه «حرف دل»

گفتگو اختصاصی با رئیس فدراسیون وزنه برداری کشور...